Şiir ve denemede imge, çağrışım ve söz sanatlarını fark eder; açık ve örtük iletiyi, duygu ile ses arasındaki ilişkiyi, deneme türünün özelliklerini ve metindeki ses olaylarını metinden kanıt göstererek açıklar.

Bilmen gerekenler

• Teşbih (benzetme) dört ögeden oluşur: benzeyen, kendisine benzetilen, benzetme yönü ve benzetme edatı (gibi, kadar, sanki). Kişileştirmede (teşhis) insana ait bir özellik ya da davranış insan dışı bir varlığa verilir. İstiarede yalnızca bir öge söylenir, öteki kastedilir.
• İmge, sözün okurun zihninde canlandırdığı duyusal tablodur; çağrışım ise bir kelimenin akla getirdiği başka kavram ve duygulardır. Edebî dil imge, çağrışım ve mecazla çok anlamlıdır; günlük dil ise bilgiyi doğrudan, tek anlamlı aktarır.
• Açık ileti metinde doğrudan söylenendir; örtük ileti ise satır aralarından, imge ve sembollerden çıkarılır. Örtük iletiyi yazarken mutlaka metinden bir dize ya da cümleyle kanıt göster.
• Şiirde ses ile duygu birbirini destekler: aynı ünsüzün tekrarı (aliterasyon) ya da ünlünün tekrarı (asonans) duyguyu pekiştirir. Türkçede kök ve ek birleşirken ses olayları görülür: ünsüz yumuşaması (kitap-ı → kitabı), ünlü düşmesi (burun-u → burnu), ünsüz benzeşmesi (sokak-da → sokakta).
• Deneme; yazarın bir konudaki kişisel görüşlerini kesin yargıya varmadan, okurla sohbet eder gibi, samimi bir dille anlattığı düşünce yazısıdır. Birinci kişi anlatım, kişisel yaşantıdan örnekler ve okura yöneltilen sorular sık görülür.

Çözümlü örnek

"Ay, gümüş bir tepsi gibi gölün üstünde duruyordu." cümlesindeki benzetmenin ögelerini yaz. Cümlenin uyandırdığı imgeyi bir cümleyle açıkla.